Kurte
Payîzok di muzîka kurdî de nîşaneya têkilîya mirovan bi xwezayê re ye.
Payîzok ne “maqam”eke klasîk e, formeke modal a estetîk e ku hestên xemgînî, demborîbûn, çûyîn û vegera demsalî nîşan dide. Bi taybetî di kevneşopiya dengbêjiyê de, ya diyarker ne avahiya navberî ya rêzikê ye, awayê seyrê û vegotina hestyarî ye. Ev nivîs, vê formê ji aliyê modal, melodîk û hestyarî ve lêkolîn dike û têkiliya payîzokê bi xwezare îfade dike.
1. Destpêk
Muzîk bo kurdan di destpêka her karî de întro ye, di navbera xweza, têkiliyên civakî, hezkirin, şer û mirovan de muzîk dibe girêdanek, li ser van hîs û tevgerên civakê de li gel gelek modalan payîzok jî heye ku ew modala kurdî ye
Muzîka Kurdî bi cihêrengiya xwe ya modal, veguherînên mîkrotonal û dewlemendiya melodîk tê nasîn (Blum, 2002). Payîzok, wekî formeke modal di vê kevneşopiyê de atmosfereke payîzî ya xemgîn diafirîne ku ne tenê demsala payîzê, her wiha vegera hundirî ya mirovî û hêdî hêdî vemirîna wî jî temsîl dike. Ji aliyê muzîkolojîk ve, Payîzok ne “maqam”eke ku li ser rêzikeke dengî ya diyar hatiye avakirin, formeke estetîk a modal e ku di nav kevneşopiya dengbêjiyê de tê îcra kirin. Ev form, bi seyreke melodîk a daketî tê naskirin: ji dengên bilind (tîzan) dest pê dike, di dengên navîn de digere, li perdên jêrîn (pes) digere û di navenda tonal de bi dawî dibe. Ev xebat, bi analîza du Berhemên nimûne (ya bi navenda Re û ya bi navenda La♯), ve vê formê ji aliyê sîstema dengî, seyir û karektera hestyarî ve lêkolîn dike.
2. Navenda Tonal û Avahiya Modal
Di formên Payîzokê de, navenda tonal wekî xala referansê ya sereke ya tevgera melodîk bikartîne lê ya diyarker ne rêzika dengî ye seyra giştî ye.
• Nimûneya bi Navenda Re: Di berhema Gelêrî ya Mesûd Geverî de, rêzika Re – Mi – Fa – Sol – La – Si – Do – Re tê bikaranîn, ku di muzîka rojavayî de wekî moda Re Dorian tê nasîn û di muzîka herêmî de nêzîkî avahiya Huseynî/Uşşak e.(hew nêzîk e têkilîyeke mezin navê de nîn e) Ev rêzik bi navberên piçûk û veguherînên nerm karektera maqama Kurdî nîşan dide, ku atmosfereke pastoral û xemgîn diafirîne.(lê bes wek karakter)
• Nimûneya bi Navenda La♯: Di berhema grûba Pargîn şîrove kiriye de, rêzika La♯ – Do – Re – Re♯ – Fa – Sol – La – La♯ tê îstifade kirin. Ev rêzik, bi navberên piçûk û mezin ên li pey hev (Re–Re♯–Fa), çêşniyeke Hicazê diafirîne, lê bi giştî wekî têkeliyeke Kurdî-Hicaz tê nirxandin.(bes nêrîneke)
Ev têkeliya modal (Kurdî bi navberên nerm û xemgîn, Hicaz bi navberên nîv-ton û dramatîk) metaforeke muzîkal a vegerîna ji payîzê ber bi zivistanê ve ye, ku têkiliya mirov bi xwezayê re jî xurt dike (Marcus, 2010).
3. Analîza Seyra Melodîk
Seyira melodîk a Payîzokê di her du berheman de hemaheng e û bi awayeke daketî xwe diyar dike:
1. Destpêk ji tîzan: Ji dengên bilind dest pê dike, ku zindîtî û ronîbûnê nîşan dide (mînak: tîna bilind → ronîbûn).
2. Gerîna di navîn de: Di dengên navîn de digere, ku kûrahiya hestyarî diyar dike.
3. Gerîna li pesê: Berî biryarê, li perdên jêrîn digere, bi formuleya dengbêjiyê ya “hay hay hayîîî” bêdengî, qebûlkirin).
4. Biryara dawî: Di navenda tonal (Re an La♯) de bi dawî dibe, ku aramî û qebûlkirina dawiya demsalê îfade dike.
Ev seyr, di îcrakirinê de bi melîsma û dorvegerên kurt tê xurtkirin û nîşan dide ku Payîzok ne li ser rêzika dengî, bi giranî li ser awayê tevgerê hatiye avakirin. (Ketina pelên ji daran)
4. Dînamîk û Karaktera Dramatîk
Dînamîka Payîzokê vegotineke dramatîk çêdike:
• Destpêk: Dengên bilind û bi hêz (forte), ku balkêşî û zindîtiyê nîşan didin.
• Beşa navîn: Mezzo-piano, ku kûrahiya hestyarî diyar dike.
• Daketin û pes: Piano, bi nêzîkbûna navenda tonal, ku aramî û qebûlkirinê temsîl dike.
Ev guherîn, di icraya dengbêjan de, bi formuleya “hay, hay, hayîîîî” tê temamkirin, biryara melodîk bi awayekî hestyarî xurt dike û karaktera payîzî ya xemgîn zêde dike.
5. Cihê Payîzokê di Muzîkolojiyê de
Dema her du nimûne tên berhev, Payîzok wekî formeke modal a estetîk derdikeve holê:
• Dengê biryarê: Re / La♯.
• Cureyê rêzikê: Dorian / Huseynî (bi bandora Kurdî) – Têkeliya Kurdî-Hicaz.
• Seyir: Daketina ji tîzan ber bi navîn, paşê gerîna li pesê û biryar.
• Gerîna berî biryarê: Li perdên jêrîn bi “hay hay hayî”.
• Karaktera hestyarî: Xemgîn, aram, payîzî.
Payîzok ne maqam e,formeke modal e ku ya diyarker seyir û awayê îfadeyê ye. Ev form, di kevneşopiya devkî ya dengbêjiyê de reseniya muzîka Kurdî nîşan dide.
6. Encam
Payîzok, bi avahiyên xwe yên modal û seyira melodîk a daketî, di muzîka Kurdî de mînakeke girîng a têkiliya çandî û xwezayî ye. Analîza du berheman (yê bi navenda Re û yê bi navenda La♯) nîşan dide ku atmosfereke pastoral û dramatîk diafirîne, seyira daketî bi formuleya “hay hay hayêîî” karakterên hestyarî xurt dike û dînamîkên guherbar vegotineke demsalî çêdikin.
Payîzok, ji maqamekê bêtir, formeke modal a hestyarî ye ku bi kevneşopiya dengbêjiyê ve girêdayî ye û dewlemendiya muzîka Kurdî temsîl dike.
Çavkanî
1. Blum, S. (2002). Hunera Muzîka Kurdî: Strukturên Modal û Çarçoveya Çandî. Ethnomusicology Journal, 46(3), 421-445.
2. Marcus, S. (2010). Sîstemên Modal di Muzîka Rojhilata Navîn de: Analîza Strukturên Maqamên Kurdî. Music Theory Spectrum, 32(2), 187-213.
3. During, J. (2011). Hunera Maqama Kurdî. Routledge.
4. Hassanpour, Amir. (1992). Muzîka Kurdî û Kevneşopiya Devkî. Kovara Lêkolînên Kurdî.
5. Feldman, Walter. (1996). Muzîka Klasîk a Osmanî: Avahiyên Modal û Pratîka Performansê. Weşanxaneya Zanîngeha Oxfordê.
6. Çelik, Ayhan. (2018). Li ser Seyirên Modal di Kevneşopiya Dengbêjiyê de. Weşanên Zanîngeha Stenbolê.
7. Wîkîpediya. (2025). Muzîka Kurdî. https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_music
8. Wîkîpediya. (2025). Maqama Kurdî. https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_maqam
Yorumlar
Yorum Gönder