Ana içeriğe atla

Teoriyek li ser Muzîkê: Muzîk Wekî Makîneyeke Demê


Muzîk, di her çand û civakê de, ji awazên herî sade bigire heta senfoniyên tevlihev, bûye parçeyek bingehîn a mirovahiyê. Di vê nivîsa blogê de, em ê teoriyekê li ser muzîkê pêşkêş bikin: Muzîk wekî makîneyeke demê– ne tenê vegotineke hestan, amûreke ku demê di nav xwe de digire, me dibe rabirdû, niha an jî paşerojê û carinan sînorên demê bi tevahî dişkîne.


Teorî: Muzîk wekî Makîneyeke Demê


Muzîk ne tenê deng e; ew rêwîtiyeke di nav demê de ye. Her awaz, her not an jî her ritm xwedî hêzeke yekta ye ku dikare guhdar vegerîne bîranînekê, wî bibe paşerojê an jî wî di nav xeyalên paşerojê de bihêle. Mînak, dema em straneke ku di zarokatiya me de bihîstiye guhdarî dikin, em ne tenê stranan dibihîzin lê em wê demê ji nû ve dijîn – bêhn, ronahî, hest. Ev yek nîşan dide ku muzîk ne tenê hunerek e lê di heman demê de portalek demê ye.


Teoriya me dibêje ku muzîk demê ne tenê "vegerîne", lê di heman demê de wê "dixebitîne". Ritmeke bilez, wekî ya di muzîka techno de, dikare demê lez bike, dema ku baladek hêdî, wekî ya Leonard Cohen, demê dirêj û kûr dike. Muzîk, bi vî awayî, ne tenê vegotinek e, lê awayekî manîpulasyona têgihiştina me ya demê ye.


Muzîk û Rabirdû


Muzîk wekî arşîveke dîrokî kar dike. Stranên folklorîk, mînak, çîrokên nifşên berê di nav xwe de diparêzin. Gava em guhdarîya blueseke ji salên 1920î dikin, em ne tenê muzîkê dibihîzin em di heman demê de êş, têkoşîn û hêviyên wê demê jî hîs dikin. Ev yek muzîkê dike wekî kapsuleke demê ku ne tenê bîranînan, hest û çarçoveya civakî ya rabirdûyê jî di nav xwe de digire.


Lê ev ne tenê li ser asta dîrokî ye. Li ser asta takekesî, playlisteke ku me di salên lîseyê de guhdarî dikir dikare me bi awayekî tavilê vegerîne wê serdemê. Ev hêza muzîkê ne ji melodiyê, ji wê yekê tê ku ew bi bîranînên me re girêdayî ye û demê ji nû ve diafirîne.


Muzîk û Paşeroj


Muzîk ne tenê me dibe rabirdû,  di heman demê de paşerojê jî xeyal dike. Şêwazên mîna muzîka elektronîk an jî afrofuturîzm (mînak, Sun Ra) bi awayekî eşkere paşerojên alternatîf an utopîk diafirînin. Dengên sentetîk, ritmên neasayî an jî temayên zanistî-fîksyonê di van şêwazan de ne tenê hunerî ne, di heman demê de nîşana lêgerîna mirovahiyê ya ji bo fêmkirina paşerojê ne. Muzîk, bi vî awayî, dibe amûrek ji bo xeyalkirina tiştên ku hîn nehatine.


Muzîk û Şikandina Demê


Herî balkêş, muzîk dikare sînorên demê bi tevahî ji holê rake. Di konserdeke zindî de, dema ku hemû guhdar di nav ritmê de dibin yek, an jî di dema guhdarîkirina straneke kûr de, dem winda dibe. Ev rewşa ku carinan wekî "herikîna demê" tê binavkirin, nîşan dide ku muzîk dikare me ji zincîrên demê azad bike. Medîtasyonên muzîkî yên şêwazên mîna ambient an jî muzîka klasîk a Hindistanê bi taybetî vê yekê dikin: ew demê naşopînin, wê di nav xwe de dihelînin.


Muzîk wekî Rêwîtiya Demê


Muzîk ne tenê deng e; ew rêwîtiyeke di nav demê de ye. Teoriya me ya "muzîk wekî makîneyeke demê" destnîşan dike ku her awaz, her stran an jî her ritm xwedî hêza veguhastina me ye – çi ber bi bîranînên rabirdûyê, çi ber bi xeyalên paşerojê an jî ber bi rewşeke bêdem. Ev yek muzîkê dike yek ji hêzên herî bi bandor ên mirovahiyê, ne ji ber ku ew me dilxweş dike, ji ber ku ew demê bi awayekî nû ji me re vedibêje.



Ez Zûhat, stranên Agirê jîyan her car bêhna nanê tendûrê û kelkela nîvrojeke havînê tîne hişê min.

îroj dîsa min straneke ji wan guhdar kir û min xwest bi vê teorîyê nivîsekê pêşkêşî we bikim.


Pirs ji xwendevanan: Kîjan stran an şêwazê muzîkî ye ji we re demê "digre" an "vegerîne"? Di şîroveyan de parve bikin!


Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Mem Ararat û Estetîka Hestiyariya Rûkalbûyî(banegehî, rûkî, sathî): Di Çarçoveya Muzîka Kurdî de Rexneyek

Kurte Ev xebat, di muzîka kurdî ya hevdem de bi populerbûnê re derket holê guherînên estetîkî û formel, bi nimûneya Mem Ararat ve lêkolîn dike. Muzîka Ararat, ji kevneşopiya muzîka gelêrî tê lê bi mînîmalîzma hestiyarî ya pîşesaziya muzîka modern ve hatiye adaptekirin, formeke hilberîna nav-estetîk temsîl dike. Di gotarê de avahiya melodîk a Ararat, têkiliya gotin-melodî, stratejiya estetîka hestiyarî û pozîsyona hunerî hatiye lêkolîn; di encamê de, muzîka hunermend “ji veguheztina hestê ya rastî zêdetir, temsîla hestê estetîze dike” tê pêşniyazkirin. Xebat, hilberîna Ararat wekî nimûneyeke tipîk a derbasbûna ji vegotina kûr di muzîka kurdî de ber bi hestiyariya rûkal(sathî, yuzeysel)ve bi awayekî rexneyî nîqaş dike. Peyvên Sereke: Mem Ararat, muzîka kurdî, estetîk, teoriya muzîkê, çanda populer, hestiyarî   1. Destpêk Muzîka kurdî, di dîrokê de bûye hilgirê devkî yê bîra civakî, berxwedanê û hestê kolektîf. Kevneşopiya dengbêjiyê, yek ji formên herî otantîk ên vê berdewamiya ...
Yorum Gönder
Devamı

Di Muzîka Kurdî de Payîzok: Analîzeke Yekbûyî ya Modal û Seyirê

Kurte Payîzok di muzîka kurdî de nîşaneya têkilîya mirovan bi xwezayê re ye.  Payîzok ne “maqam”eke klasîk e, formeke modal a estetîk e ku hestên xemgînî, demborîbûn, çûyîn û vegera demsalî nîşan dide. Bi taybetî di kevneşopiya dengbêjiyê de, ya diyarker ne avahiya navberî ya rêzikê ye, awayê seyrê û vegotina hestyarî ye. Ev nivîs, vê formê ji aliyê modal, melodîk û hestyarî ve lêkolîn dike û têkiliya payîzokê bi xwezare îfade dike. 1. Destpêk Muzîk bo kurdan di destpêka her karî de întro ye, di navbera xweza, têkiliyên civakî, hezkirin, şer û mirovan de muzîk dibe girêdanek, li ser van hîs û tevgerên civakê de li gel gelek modalan payîzok jî heye ku ew modala kurdî ye Muzîka Kurdî bi cihêrengiya xwe ya modal, veguherînên mîkrotonal û dewlemendiya melodîk tê nasîn (Blum, 2002). Payîzok, wekî formeke modal di vê kevneşopiyê de atmosfereke payîzî ya xemgîn diafirîne ku ne tenê demsala payîzê, her wiha vegera hundirî ya mirovî û hêdî hêdî vemirîna wî jî temsîl dike. Ji aliyê muzîkoloj...
Yorum Gönder
Devamı

Heyranok: Di Muzîka Kurdî de Modalîte û Estetîka Gotinê

Heyranok, di muzîka gelêrî ya Kurdî de cureyek e ku dengê jinan di navendê de ye û bi tundiya hîsî ve tê der. Ev cure, hem ji aliyê folklorîk û hem ji aliyê muzîkolojîk ve balê dikşîne ji sîstema tonal a klasîk a rojavayî serbixwe, li ser bingeheke modal hatiye avakirin. (Pênaseyeke perwerdeyê a akademîk û pratîkê li ser muzîka kurdî ya ku em dibêjin; Payîzok, Heyranok, Berîte, Lawj û hwd. ve nehatiye kirin.) 1. Pênase û Fonksiyona Muzîkal a Heyranokê Şehab Xalîdî (2021), heyranokê wekî “stranên lîrîk ên kurt ên ku jinan hestên xwe yên hundirîn tînin ziman” pênase dike. Abdullah & Zagros (2022) û Mamand & Badan (2024), awayên performansê, profîlên îcrakar û avahiya melodîk a heyranokê lêkolîn kirine û varyasyonên melodîk û modal ên vê cureyê derxistine holê. Heyranok bi awayekî gelemperî di warê rîtmê de bi pîvana azad, di warê melodîk de jî bi rêzikên modal ên sînordar ve formeke taybet e. 2. Modalîte û Avahiya Navberan Lêkolînên cuda nîşan didin ku heyranok xwedî karaktereke ...
Yorum Gönder
Devamı